Vi må snakke om året på Svalbard.

For 20 år sidan innlosjerte Stein, kona Ragnhild og dei to døtrene Ingvill (13) og Eline (6) seg i ei fangsthytte på Austfjordneset.

Eitt år på tundraen, mellom isbre og fjell, i mørketid og midnattssol.

Aasheim snakkar om tid. Om at tida det året aldri gjekk altfor fort eller altfor sakte. Det fanst inga dødtid. Tida var levande. Eit tilvere Stein gjerne skulle fått oppleve igjen.

– Å vere ein eremitt i ei fangsthytte på Svalbard var eit ynskje i ein lang periode. Eg trur kanskje ikkje det er det no lenger, men ei stund trumfa det alt. Eg fekk ikkje til å gjenoppleve det av praktiske årsaker, og eg går ikkje rundt og er lei meg for det, livet tar ulike vendingar. Men det illustrerer meir kor sterkt inntrykket frå Svalbard var. Eg har endå ikkje greidd å sjå filmen vi laga for 20 år sidan.

– Kva var det som gjorde slik inntrykk?

– Veldig mykje var opplevinga av fridom, og opplevinga av å ikkje måtte prestere med omsyn til andre sine forventningar og etter den gjengse skala for suksess. For meg blei det veldig klart kor materielt livet her er, og kor mykje av livet som dreier seg om å vise at ein har suksess – og den enklaste måten å vise det på er gjennom pengar. Når skattemeldinga kjem, kan du sjå kven som har lukkast.

– Kvifor lager vi lister over dei rikaste personane i Noreg? skyt han inn.

– Det året budde vi i ei lita hytte og har aldri hatt så lite materielt, og det var det mest lukkelege, mest harmoniske året eg har opplevd. Det å vere fornøgd, finne meininga med livet ein annan stad enn på skattemeldinga. Den er det utruleg vanskeleg å kome ut av, synest eg. Eg fann aldri tilbake til det Svalbard-moduset her heime. Den enkle hytta vi no er i, er likevel eit steg nærare.

Stein kallar den for ein pelsjegersimulator.

– Det simulatorbegrepet er ein måte å ta inn den Svalbard-dimensjonen på, ein annan måte å forholde seg til liv og tid på enn vi vanlegvis gjer. Du kan justere verdiane du vil leve etter. Det er kva du gjer det til sjølv.

– Ingen kan ta deg for å leve eit kjedeleg A4-liv. Er det noko i oppveksten du tenkjer har vore grobotn for korleis livet har utvikla seg?

– Eg må ha vore mellom fem og ti år då eg gjekk til mora mi og sa at eg skulle bli pelsjegar og ta med pels heim til ho. På den tida budde vi i USA. Då vi skulle tilbake til Norge, var det ei veldig forventning til fjell og natur. Vi reiste heim med Stavangerfjord frå New York til Oslo, eg heldt på å seie Kristiania. Første anløpet var Kristiansand, og då vi segla inn der, var det nokre sandtak bak kaia. Eg stod på ripa og grein «look Mama, can you see the mountains?». Den forventninga om natur og fjell må ha vore utruleg sterk.

Stein P. Aasheim er fødd i Trysil og vende tilbake dit i eitt år, før familien flytta til Kolbotn.

– Det året ligg veldig som ein del av fundamentet. Overgangen frå Minneapolis til Trysilelva. Eg hugsar ein fisketur med faren min med flugestang oppe i elva, kor det blei mørkt, og det var litt mystikk og spenning. Det er berre eit glimt då.

Han må stoppe eit sekund. Løfter på brillene.

– Det er noko med gamle menn og sentimentalitet, seier han før han fortset:

– Men tilbake til den fisketuren. Når eg fiskar med barnebarnet mitt, eller har opplevingar med barna, det er nokre slike glimt som blir verande og som bidreg til noko seinare. Den fisketuren er ein evigvarande injeksjon som ligg i systemet resten av livet.

Aasheim fortel vidare om å padle ned Glomma i tenåra. Om å bygge stein på stein. Ekspedisjon over Hardangervidda på ungdomsskulen. Ein strabasiøs skitur frå togstasjonen på Lora til Hallingdal for å møte kjærasten. Gamasjane han brukte på turen heng på hytteveggen. Dei laga bestefaren til han av geiteskinn.

Vidare fylgjer ei lang liste turar og ekspedisjonar det knapt er mogleg å halde styr på.

– Om vi tar utgangspunkt i fjell, er det nokre opplevingar som står ut?

– Everest var viktig. Det ga nokre føringar og moglegheiter, opna nokre dører. Det var stort med alt som skjedde rundt, men òg det utruleg sterke venskapet som vi hadde då, og som vi fortsatt har, og som det ikkje er opplagt skal ende på det viset. Det har eg tenkt mykje på, kvifor det blei så bra, kvifor andre ting kanskje ikkje har blitt det. Det å ikkje vere høg på pæra, og glede seg over andre sin suksess. Respekt. Det å vere så liten og oppleve det mektige. Om eg seier at det gjorde noko med meg, risikerer eg at du spør «kva gjorde det med deg?», men det er ei oppleving som sit i kroppen.

Sjølv om det nærast er som obligatorisk kunnskap å rekne, var altså Stein P. Aasheim med på den første norske ekspedisjonen til Mount Everest i 1985 – med ingen ringare enn kongen som ekspedisjonen sin høgare beskyttar.

Då teamet landa på Fornebu etter suksessen, vart det rulla ut raud løpar, og heltane møtte folkehavet ute på rullebana (ja, dette var ei tid med ei meir avslappa haldning til tryggleik) medan SAS sitt hornorkester spelte lystige tonar (og ja, dette var tydelegvis ei tid kor flyselskap hadde eigne orkester).

– Og så har du Trango sjølvsagt, seier Aasheim og fortset svaret sitt.

For å gjere ei lang og kompleks historie kort, refererer Trango til Great Trango Tower (6286 moh.) i Pakistan. I 1984 reiste Stein P. Aasheim, Dag Kolsrud, Hans Christian Doseth og Finn Dæhli for å klatre austveggen som dei aller første i verda.

Aasheim og Kolsrud returnerte nokre hundre meter under toppen. Doseth og Dæhli fullførte det som i dag blir kalla for norskeruta på Trango, ein klatreprestasjon som blei rangert som ein av dei ti største klatreprestasjonane i førre århundre av bladet Climbing. Men dei to kom aldri heim igjen.

– Ein kan jo bli «huggærn» av å tenke på det, eg blei gift med enka etter Hans Christian, og eg har tragedien å takke for at eg har min familie. Livet er ganske uføreseieleg ...

Aasheim har fleire gonger måtte forklare kvifor han fortsette å klatre, som om ingenting hadde skjedd, og svaret lyder slik:

– Eg fortsette å klatre, men ikkje som om ingenting hadde skjedd.

– Har klatringa alltid vore med deg?

– Ja, den har eigentleg det. Eg fekk dispensasjon på aldersgrensa (16 år) på klatrekurs i Innerdalen i 1968. Eg var på brekurs med DNT på Krossbu og reiste rett til Innerdalen etterpå.

– Hadde du lenge drøymt om å hoppe i fallskjerm?

– Eg har tenkt at det hadde vore artig å meistre luftrommet, tenk å meistre det å kaste seg ut av eit fly. Men det er jo heilt meiningslaust, med fly og CO2, det er så idiotisk... Den der søken mot det farlege, eller mot frykta, det må være ei genetisk feilkopling. Då eg var yngre, pleidde eg å seie at eg klatrar ikkje fordi det er farleg, men på tross av det, men det at konsekvensane er alvorlege er ein viktig del av klatringa, fortel han. 

– Det å risikere noko er ein viktig del av livet, eigentleg. Ein kvar stor draum har i seg eit element av risiko. Det er alltid noko du må forsake for å realisere den. Er det verd å ta den sjansen? Det får du ikkje svar på før du prøver. Det mest idylliskesamfunnet er liksom paradis, men finst det ein klatrevegg i paradis? Er det i heile tatt mogleg å mislukkast? Å tenkje seg eit liv eller verd kor det ikkje er mogleg, kor du ikkje kan prøve og feile, det ville vore eit stusseleg samfunn. Men det er klart, det finst grader av det, du treng ikkje hoppe i fallskjerm.

– Du har to barn og tre barnebarn. Kva er det mest viktige du formidlar til dei?

– Eg ynskjer at dei skal vere nysgjerrige på livet, eg håper at dei får lyst til å finne ut om det er mogleg, berre for å finne ut om det er mogleg, ikkje for at det skal føre til noko. Den nysgjerrigheita som drivkraft er noko av det mest viktige eg kan formidle, rett og slett ei glede over å oppdage nye kvite flekkar på kartet og leite etter dei. Livet er som ein gang med sidedører. På mine sidedører har det kanskje stått litt meiningslause ting, som Everest og Trollveggen, som i tillegg er farlege. Men nysgjerrigheita som ligg til grunn for å opne dei dørene kan eg stå for. Og så håpar eg kanskje det står andre ting på dørene til barn og barnebarn enn livsfarlege fjellveggar, seier han.

– Eg ynskjer at dei skal gå for draumane sine. Og at dei skal ha respekt og glede for naturen.