Minus 17 grader ute. Minus 7 grader inne. Skyene ligg som eit lokk over Alta by, men over dei gløder fullmånen, stadig fleire stjerner og no kjærkomne flammar i omnen.

Ifølge besøksprotokollen har det vore langt mellom besøka sidan frosten greip tak. Å finne nokon som sa seg villige til å vise veg til Nordlysobservatoriet på Haldetoppen (904 moh.) var heller ikkje lett.

Observatoriet blei bygd i 1899 av fysikar Kristian Birkeland (1867–1917) for å forske på det mystiske nordlyset. Heim til 17 personar på det meste. No ei DNT-hytte heilt utanom det vanlege.

– Er det berre sære folk som går hit om vinteren?

– Ja, du ser jo det, svarar vegvisar Kai Roger Olsen med eit smil.

Vi ler, litt unaturleg høgt, usikre på kven han eigentleg siktar til.

Kring fem timar har gått sidan Kai Roger stod i ei ubrøyta avkøyrsle og skubba på den elektriske leigebilen vår. Ubrukelege søringar. Det var nok det han tenkte.

Med bilen ute av knipa parkerte vi like ved Kåfjord kyrkje. Frå bagasjerommet drog vi ut heile innhaldet på pakkelista til DNT og meir til. Randoski, skredutstyr, vindsekk og alle obligatoriske lag med kle. Kart, GPS og inReach.

Vegvisar Kai Roger stilte med truger og alt han elles trong, i ei rumpetaske.

– Kor mange gonger har du vore på Nordlysobservatoriet?

– Nei, eg veit ikkje.

– Over hundre?

– Ja.

– To hundre?

– Jaaa.

– Vi er jo veldig spente på om vi får sjå nordlys, seier vi.

Når sant skal seiast, har vi vore uvanleg vel signa med grøne blaff på himmelen også lenger sør i seinare tid, men det er langt frå kvardagskost.

Når naboen legg ut stories med nordlys, spring vi ut. Jau, det er då noko der oppe, er det ikkje? Så tar vi opp iPhonen, og alt blir så mykje klarare.

#nordlys #auroraborealis.

– Eg ser nordlys nesten kvar dag når eg er ute med hunden, fortel Kai Roger.

Søk opp ein vilkårleg stad i Troms eller Finnmark på yr.no. Gjer det no i kveld. Sjå på eit nettkamera i nærleiken. Til dømes den meteorologiske stasjonen Rássegálvárri i Kautokeino. Der fløymer nordlyset, så sant det er klarvêr – nesten garantert. For ein søring er det nærast latterleg å sjå på.

Likevel: Nordlyset er ikkje føreseieleg. Kanskje syner det seg i éin augneblink, men ikkje i neste.

Nordlyset kan renne som ei elv, bølge seg som ei blafrande gardin og flamme som eit bål. Brått kan bålet sprute lange flammar, som om høgare makter heller bensin over himmelen.

Bensin på nordlysbålet – det er draumen.

Men saa har vi dage med sterk blaa luft og blaahvit farve over fjeldene og fjorden langt derute, mens solen forsøger at gi det sit gyldne skjær, men den er for bleg nu. Og saa har vi stjerneklare nætter eller vi har maaneskin. Først kommer den frem rødgul mod den blaa himmel, men siden blegner den og skinner med sit dødningeansigt utover stillheten. Vakrest er det kanskje naar nordlyset har reserveret sig en aften – da skinner og flimrer lysene i gult, rødt og grønt over himmelen.

Frå Dagny Krogness si dagbok. Ho budde på observatoriet i åra 1912–1918.

Medan nordlyset i dag er ein attraksjon av dimensjonar, som innkasserer millionar av reiselivskroner, har fenomenet opp gjennom historia vore forbunde med mystikk og overtru. Det unike lyset har symbolisert alt frå døde jomfruer til varsel om krig, død og elende.

Samtidig har vitskapsfolk forsøkt å forstå nordlyset på rasjonelt vis. Blant dei har grunnleggaren av Nordlysobservatoriet, Kristian Birkeland, vore sentral.

Hovudteorien til Birkeland var at sola sender ut elektrisk lada partiklar som blir trekte mot jorda sine magnetiske polar. Når partiklane kolliderer med atmosfæregassane, blir energi frigjort i form av lys.

For at ein skulle kunne forstå det myteomspunne lyset betre blei observatoriet på Haldetoppen, og på Talviktoppen like i nærleiken, til. Birkeland overvintra på Halde frå 1899 til 1900.

Den korteste ruten opp til Haldde var Sivertdalen, og den brukte postmannen når han en eller to ganger pr. uke kom med post. Han var en tettvoksen kar og kom frem i allslags vær, ofte helt nediset. Men den siste uken ekspedisjonen var der, der var i mars 1900, skulle et parti på fem gå på ski og til Haldde. Da løsnet det i Sivertdalen et snøskred som tok med seg både assistenten E. Boye og kaptein Lange ved Kåfjord-verket. Etter den tragedien har all trafikk til Haldde fulgt anleggsveien fra Kåfjord oppover mot Haldde.

Fortalt av Olaf Devik, som arbeidde og budde på Haldetoppen i 1915–1918.

Snille og langsame høgdemeter pregar turen, med unntak av eit par bratte kneiker. Kai Roger er i brøyteposisjon, men utan dei heilt store mengdene snø å brøyte på.

Under oss ligg ein gamal kjerreveg. Den gjer Nordlysobservatoriet til eit godt tilgjengeleg turmål, så lenge bakken er berr. Når fjellet kler seg i kvitt, kan dei brattaste kneikene vere lunefulle.

Den første bratta er forblåst, nesten tømd for snø og utan skredfare. Den andre, like under toppen, veit Kai Roger korleis vi skal kome oss rundt.

– Eg går ei anna rute om vinteren enn om sommaren, fortel han.

– Den tar litt lengre tid, men er tryggare.

Samtidig som vi legg utsikta ned mot Kåfjorden bak oss, stig Haldetoppen opp i horisonten. For eit syn! Som eit Soria Moria i det fjerne med observatoriet på sjølve spissen.

Den alternative vinterruta går over ein lang fjellrygg, akkurat no med såpass lite snø at vi må tråle oss mellom og delvis oppå skarpe steinar. Medan vi tidvis må stoppe for å fylle på med næring, går vegvisaren tilsynelatande aldri tom på tanken.

Toppstøyten er småseig, før dei frosne bygningane endeleg kjem til syne under fullmånen og ein klokkeklar himmel.

Absurd. Spektakulært.